ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ-ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ-ΣΟΦΟΣ

Πριν από αρκετό καιρό, ενώ βρισκόμουν ακόμα φυλακισμένος σε ένα πανάθλιο χώρο βασανισμού της ψυχής μου και του σώματός μου (αυτοί που έχουν πάει φαντάροι ασφαλώς θα κατάλαβαν για ποιο χώρο μιλάω), μου παρουσιάστηκε η ευκαιρία ένα βράδυ να δραπετεύσω από τη φυλακή μου και, έστω και για λίγο, να απολαύσω τη χαρά και όλη εκείνη την ηδονή που δίνει στον αναζητητή άνθρωπο η δυνατότητα μιας συζήτησης για ένα θέμα που καλλιεργεί την ψυχή και το πνεύμα του. Το συγκεκριμένο βράδυ, το οποίο ήταν ένα από τα τελευταία θλιβερά και κρύα βράδια που έζησα για εννέα μήνες, σαν μια ηλιαχτίδα που ξεγελά τους δεσμοφύλακες και δειλά δειλά μπαίνει στο κελί ενός κατάδικου από το σιδηρόφρακτο παράθυρό του, σαν μια τέτοια ηλιαχτίδα λοιπόν ήρθε κοντά μου η συντροφιά ενός άλλου φυλακισμένου νέου ανθρώπου.

Το αντικείμενο της κουβέντας μας και στο οποίο θέλω να σταθώ στο κείμενο αυτό, ήταν η σχέση και η έως ενός σημείου διαφορά μεταξύ του σοφού ανθρώπου και του φιλοσόφου. Θα ομολογήσω ότι αν και το συμπέρασμα στο οποίο καταλήξαμε ήταν ότι ο σοφός είναι ο κατέχων τη σοφία ενώ ο φιλόσοφος είναι ο αγαπών τη σοφία, το θέμα με απασχόλησε έκτοτε για πολύ καιρό και συνεχίζει να με απασχολεί ακόμα και σήμερα. Μα προτού αποτολμήσω να διατυπώσω μια οποιαδήποτε άποψη νομίζω ότι πιο συνετό θα ήταν να επιχειρήσω να ασχοληθώ με το τι είναι τέλος πάντων η φιλοσοφία. Τι είναι αυτό που έχει η φιλοσοφία και εδώ και αρκετό καιρό έχει κατορθώσει να με μαγέψει και προσπαθεί συνεχώς από μόνη της να εισβάλει μέσα μου, να κυριαρχήσει στο είναι μου, να αλλάξει τη συμπεριφορά μου και να ρυθμίσει τον τρόπο σκέψης μου. Και η αλήθεια είναι πως όσο κι αν κάποιες φορές προσπαθώ να ξεφύγω από αυτή με το πρόσχημα ότι δήθεν θέλω να δω τα πράγματα και με άλλο μάτι και όχι μόνο μέσα από τη φιλοσοφική αναζήτηση, πάλι κάνω πίσω, πάλι αναγνωρίζω την ήττα μου γιατί πολύ απλά το άλλο μάτι που θέλω να δω τον κόσμο είναι η ίδια η φιλοσοφία. Αυτή είναι η αρχή και το τέλος της σκέψης μου. Αυτή είναι η αρχή και το τέλος της σκέψης των ανθρώπων.

Ήδη ο Αριστοτέλης, ο πατέρας των πάντων, είναι ξεκάθαρος ότι η φιλοσοφία είναι εκείνη που οδηγεί στη γνώση των πρώτων αρχών και αιτιών. Και, πράγματι, δεν μπορεί κανείς παρά να συμφωνήσει ότι η φιλοσοφία, η τρέλα αυτή που κυριεύει τον αναζητητή άνθρωπο και τον καθιστά ικανό να βλέπει πίσω από τους τοίχους, ξεφεύγει και μάλιστα κατά πολύ από τα όρια του πράττειν και του ποιείν. Η φιλοσοφία δεν γνωρίζει σύνορα, δεν συμβιβάζεται, δεν αντέχει να αντικρίζει δόγματα, άλογα πιστεύω και απλοϊκές πεποιθήσεις ατόμων ανασφαλών. Για το λόγο αυτό και εξαρχής οι φιλόσοφοι ταυτίστηκαν ως ένα σημείο με τους επιστήμονες, με την έννοια ότι όλες σχεδόν οι επιστήμες της αριστοτελικής και έπειτα εποχής (και περισσότερο τα μαθηματικά) αποτελούσαν σημαντικότατη προϋπόθεση για το φιλοσοφικό στοχασμό. Εν ολίγοις, ο φιλόσοφος όφειλε να είναι κάτοχος επιστημονικής παιδείας. Λέγεται, μάλιστα, για τον Ξενοκράτη πως κάποτε έδιωξε κάποιον ο οποίος του ζήτησε να γίνει μαθητής του επειδή δεν γνώριζε μουσική, γεωμετρία και αστρονομία (βλ. Διογένης Λαέρτιος 4,2,10). Ωστόσο, νομίζω, πως ο βαθύτερος και πιο ουσιαστικός ρόλος της φιλοσοφίας είναι η άμεση σύγκρουσή της με το δόγμα. Με την αστήριχτη πίστη. Με την «εξ’ αποκαλύψεως» αλήθεια. Για το λόγο αυτό, άλλωστε, σε ολόκληρο το πλατωνικό έργο τα μαθηματικά είναι εκείνα που θεωρούνται ως προπαιδεία της φιλοσοφίας. Επειδή ακριβώς τα μαθηματικά θεωρούν και λαμβάνουν ως σωστό μονάχα αυτό που αποδεικνύεται. Αυτό που είναι απτό. Πιο κοντά στη φύση. Πιο κοντά στον ίδιο τον άνθρωπο.

Επανερχόμενος τώρα στο ερώτημα το οποίο διατύπωσα στην αρχή του κειμένου και το οποίο με είχε απασχολήσει εκείνη την κρύα νύχτα στο στρατό και με απασχολεί ακόμα, νομίζω ότι μία αναφορά στον Πυθαγόρα, τον πραγματικό φιλόσοφο του αρχαίου ελληνικού κόσμου, θα μπορούσε να φανεί χρήσιμη. Ο σπουδαίος αυτός Σάμιος (ήταν κορυφαίος μαθηματικός, κάτι που αποδεικνύει αυτό που λίγο πιο πάνω αναφέρθηκε: ότι η φιλοσοφία έχει πολλές κοινές ρίζες με τη θεμελιώδη αυτή επιστήμη) υπήρξε ο πρώτος ο οποίος πέτυχε μια πλήρη διασαφήνιση των όρων σοφός και φιλόσοφος. Μάλιστα ο ίδιος ονόμασε τον εαυτό του φιλόσοφο. Σύμφωνα με αυτόν, λοιπόν, η έννοια φιλόσοφος είναι μια έννοια που απευθύνεται αποκλειστικά και μόνο στους ανθρώπους. Φιλόσοφος είναι ο άνθρωπος «ο σοφίαν ασπαζόμενος», αυτός δηλαδή που αγαπά τη σοφία, τη μόρφωση και τον ιδιαίτερο τρόπο σκέψης. Αντιθέτως, η έννοια σοφός απευθύνεται μόνο στους θεούς. «Μονάχα οι θεοί είναι σοφοί», δίδασκε ο Πυθαγόρας. «Οι άνθρωποι, ακόμα και στην καλύτερη στιγμή τους, είναι απλά εραστές της σοφίας». Αυτήν ακριβώς την πυθαγόρεια άποψη εκφράζει πολλούς αιώνες αργότερα σε ένα ωραίο ποίημα ο σπουδαίος – και προσωπικά αγαπημένος – Κωνσταντίνος Καβάφης: «Οι άνθρωποι γνωρίζουν τα γινόμενα/ Τα μέλλοντα γνωρίζουν οι θεοί, πλήρεις και μόνοι κάτοχοι πάντων των φώτων…». Δεν ξέρω αν θα πρέπει να συμφωνήσω ή να διαφωνήσω αν και θα μου ήταν εξαιρετικά δύσκολο να ισχυριστώ πως έστω κι ένας άνθρωπος, ειδικά στη σημερινή εποχή, θα ήταν ποτέ δυνατόν να επωμιστεί τον τίτλο του σοφού…

Οδεύοντας προς την ολοκλήρωση του μικρού αυτού κειμένου, πιστεύω πως ίσως θα πρέπει να γίνει και μια αναφορά στο ρόλο του φιλοσόφου στο σύγχρονο κόσμο. Είναι ο φιλόσοφος η μόνη ελπίδα της εξουθενωμένης ανθρωπότητας που απλώς παρακολουθεί ανήμπορη την ολοκλήρωση της πτώσης της στο έλος της πεζότητας; Είναι, όντως, ο φιλόσοφος, το ανήσυχο πνεύμα των καιρών μας, η μοναδική κραυγή αγωνίας και η ασπίδα προστασίας απέναντι στην επερχόμενη λαίλαπα της πνευματικής κατάπτωσης; «Φιλοσοφώ, γυρεύω νόημα σοφό για να σωθώ, και μες στον κόσμο το βουβό φωνάζω, κραυγάζω, με τον τρόπο μου κατονομάζω», τραγουδά ανήσυχος ο Νότης Σφακιανάκης. Αν και θέλω να ταχθώ με την άποψη αυτή που, πράγματι, οραματίζεται το φιλόσοφο ως μία ζωντανή και σθεναρή αντίσταση στις ολοένα και περισσότερες επιβαλλόμενες καταστάσεις ανελευθερίας και «σωστής» συμπεριφοράς, εντούτοις πολύ φοβάμαι ότι ζούμε σε μια εποχή που το ερώτημα το οποίο τίθεται είναι άλλο: «πού θα βρεθεί ένας φιλόσοφος;»…